Bugungi kunda O‘zbekistonda suv va sanoat xavfsizligi masalalari nafaqat mutaxassislarni, balki oddiy aholining hayotini ham bevosita ta’sir qilmoqda. Iqlim o‘zgarishi tufayli yoz fasli tobora issiq va quruq bo‘lib bormoqda, daryolar sayozlashmoqda, yer osti va yer usti suvlariga tushayotgan yuklama ortmoqda. Shu bilan birga, xavfsiz ichimlik suvidan foydalanish imkoniyati hali ham bir xil emas: qishloq aholining 75 foizi va shaharliklarning 89 foizi ishonchli suv ta’minotiga ega.
Vaziyatni ko‘plab eskirgan oqova suvlarni tozalash inshootlari ham murakkablashtirmoqda: maishiy oqova suvlarning atigi 32 foizga yaqini xavfsiz tarzda qayta ishlanadi. Biroq bu raqamlar pessimizm uchun emas. Ular mamlakat allaqachon faol ishlayotgan vazifaning ko‘lamini ko‘rsatadi: qoidalarni takomillashtirish, xalqaro tajribani jalb qilish, texnologiyalarni joriy etish hamda suv va aholi salomatligini himoya qilish tizimini kuchaytirish.
Ammo suv tanqisligi muammoning faqat bir qismidir. Yana bir jiddiy xavf mavjud — chiqindi saqlash omborlari (xvostoxranilishchelar) xavfsizligi. Tog‘-kon va metallurgiya sanoati chiqindilari to‘planadigan ushbu sanoat obyektlari ko‘pincha daryolar va sug‘orish suvi manbalari yaqinida joylashgan bo‘ladi. Iqlim xavflari ortib borayotgan, grunt cho‘kishi va infratuzilmaga yuklama kuchaygan sharoitda avariyalar va sizib chiqishlar xavfi ham ortmoqda. Bu esa aholining salomatligi, ichimlik suvi xavfsizligi va butun hududlarning ekologik holati uchun xavf tug‘diradi.
Mazkur xavflardan himoyani kuchaytirish maqsadida O‘zbekiston izchil ravishda erta ogohlantirish va kompleks xavfsizlik tizimini shakllantirmoqda. Shveysariya moliyaviy ko‘magida BMT Yevropa iqtisodiy komissiyasi tomonidan amalga oshirilayotgan “Iqlim o‘zgarishi sharoitida O‘zbekistonda suv ta’minoti, sanitariya va suv resurslarini favqulodda ifloslanishdan himoya qilish faoliyatini mustahkamlash” loyihasi turli idoralar sa’y-harakatlarini birlashtiruvchi muhim platformaga aylandi.
Loyiha doirasida suv ta’minoti va sanitariya, shuningdek sanoat obyektlari va chiqindi saqlash omborlari xavfsizligi masalalari bilan shug‘ullanuvchi Idoralararo ishchi guruh tashkil etildi. 26-noyabr kuni Toshkentda ushbu guruhning navbatdagi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi va u mamlakat to‘g‘ri yo‘nalishda harakat qilayotganini ko‘rsatdi.
Yig‘ilish davomida guruh 2026-yil uchun Ish rejasini tasdiqladi. Unda hamkorlikning asosiy ustuvor yo‘nalishlari aks ettirilgan. Hujjatda O‘zbekistonning BMT YEKning “Sanoat avariyalarining transchegaraviy ta’siri to‘g‘risida”gi Konvensiyasiga qo‘shilishi bo‘yicha Yo‘l xaritasini amalga oshirish, shuningdek iqlim o‘zgarishining chiqindi saqlash omborlari xavfsizligiga ta’siri haqidagi tahliliy hujjatni yakunlash ko‘zda tutilgan.
Bu qadamlar nafaqat milliy xavflarni boshqarish tizimini mustahkamlaydi, balki sanoat va ekologik xavfsizlik sohasida xalqaro hamkorlikni kengaytirish uchun ham asos yaratadi.
Uchrashuvda chiqindi saqlash omborlarini sun’iy yo‘ldosh orqali monitoring qilish imkoniyatlari ham taqdim etildi. Bu usul ushbu obyektlardagi xavfli o‘zgarishlarni o‘z vaqtida kuzatish imkonini beradi. Shu bilan birga, suv ta’minoti barqarorligi masalalari ham muhokama qilindi: qayerda infratuzilmani modernizatsiya qilish zarurligi, oqova suvlarni tozalash sifatini qanday yaxshilash, qaysi hududlarga ustuvor yordam kerakligi va tizimlarning iqlim o‘zgarishlariga bardosh bera olishi uchun qanday choralar lozimligi ko‘rib chiqildi.
Buning uchun mamlakatda Suv va salomatlik bo‘yicha Protokol doirasida maqsadli ko‘rsatkichlar ishlab chiqilmoqda. O‘zbekiston yaqinda ushbu Protokolga qo‘shilgan edi.
Muhim yutuqlardan biri sifatida 2025-yil iyun oyida oqova suvlarni tozalash bo‘yicha yangi milliy reglament tasdiqlandi. U qariyb 40 yil avvalgi qoidalar o‘rnini egalladi. Yangi yondashuv amaliyotga joriy etish uchun ancha real va qulay bo‘lib, allaqachon investitsiyalar hamda tozalash inshootlarini modernizatsiya qilish yo‘lini ochdi. Bu esa yer usti suvlarining sifati va aholi salomatligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, O‘zbekiston BMT YEKning “Sanoat avariyalarining transchegaraviy ta’siri to‘g‘risida”gi Konvensiyasiga qo‘shilish yo‘lida faol harakat qilmoqda. Bu sanoat obyektlari, jumladan chiqindi saqlash omborlari xavfsizligini oshirish bo‘yicha muhim xalqaro-huquqiy vosita hisoblanadi.
Suv, sanitariya va salomatlik bo‘yicha milliy tarmoqlararo maqsadlarni shakllantirish ishlari esa 2026-yilda davom ettiriladi va uzoq muddatli yaxshilanishlar uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Mazkur faoliyat yanada kengroq jarayonning bir qismidir: 2025-yilda Suv va salomatlik bo‘yicha Protokol kuchga kirganining 20 yilligi nishonlanadi va O‘zbekiston unga qo‘shilgan Markaziy Osiyodagi birinchi davlat bo‘ldi. Bu mamlakat xavflarga shunchaki javob qaytarishdan ularning oldini olish tizimiga o‘tishga intilayotganini ko‘rsatadi.
Bugun amalga oshirilayotgan ishlar rasmiyatchilik uchun emas. Bu — odamlar toza va barqaror suvga ega bo‘lishi, ularning uylariga yaqin hududlarda xavfli sanoat obyektlari bo‘lmasligi, shahar va qishloq maktablari xavfsiz suv bilan ta’minlanishi hamda tabiiy suv manbalari ishonchli himoya qilinishi uchundir.
Qadam-baqadam suv va sanoat xavfsizligi birgalikda ko‘riladigan tizim shakllanmoqda — ular mamlakat salomatligi, barqarorligi va kelajagining o‘zaro bog‘liq ikki muhim unsuridir.